Улс орны эдийн засагт валют авчирдаг геологи хайгуулын үйл ажиллагаа бүхэлдээ царцжээ. Хайгуул хийхгүй бол шинэ орд, илрэл нээж чадахгүй. Байгаа нөөц, илрэлээ ч баталгаажуулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулж дөнгөхгүй. Нийгэм, эдийн засгийн үр ашигтай уул уурхайн амжилттай төслүүд бий болохгүй. Хайгуул нь 10 гаруй жил зогсонги байдалд орохоор уул уурхай, цаашилбал аж үйлдвэрийн салбар уналтад орж эхэлж байна.
Манай улс хайгуулаа хаачихсан учраас гадаадын хөрөнгө оруулалт, шинэ мөнгө эдийн засагт нэвтрэх аргагүй боллоо. Шинэ орд, илрэл олох, нээх, судлах геологичдын хүсэл тэмүүлэл шантарч, унтарч байна. Тэд ажилгүй болж байна. Гол нь, улс орныг тэтгэх, тэжээх уул уурхайн хөгжил урагшлах бус ухрах замдаа орж байна.
Хайгуулын салбар нь сонирхсон хөрөнгө оруулагчдад цоожтой учраас тэд өөр улс орныг сонгож эхэллээ. Монгол Улс, тэр тусмаа Монголын уул уурхайн салбар хөрөнгө оруулагчдын анхаарлаас гарч, урьд өмнөх өөдрөг хүлээлт бага багаар сарниж байна. Дэлхийн улс орнууд хайгуулын салбартаа шинэ хөрөнгө оруулалт татах гэж бусадтай хүчтэй өрсөлдөж, шинэ уян хатан, таатай нөхцөл тавьж эхэлж байна.
Байгалийн баялагт суурилсан эдийн засагтай, экспортын орлого нь нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр, алт гээд цөөн хэдэн уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс үлэмж хамааралтай манай улс хайгуулын хөгжлөө өөрсдөө гацааж, хөрөнгө оруулалт татах боломжоо асар их алдлаа. Хайгуул бол хөрөнгө зардаг бизнес. Эрсдэл өндөр учраас сонирхсон бүхэн дайрч ордоггүй. Хөрөнгө оруулагч эрсдэлээ өөрөө 100 хувь хариуцдаг болохоор улс оронд алдах юм байхгүй.
Геологи хайгуулын үйл ажиллагааг ухах, олборлох, зөөх л гэж бид ойлгох гээд байдаг. Энэ бол маш буруу, шинжлэх ухаанч бус ойлголт юм. Буруу ойлгосон, буруу ойлгуулсан учраас улсаараа маш их хохирол эндээс амсаж, хөрөнгө мөнгө, цаг хугацаа, нэр хүндээрээ бид төлөөс төлж, эцэст нь орлогогүй, мөнгө олох төсөлгүй сууна. Урдаа барих үндэслэлтэй судалгаа, шинжилгээ, хайгуулын илрэл, нөөц тогтоосон ерөнхий бус тодорхой зураглал ч алга.
Монгол Улс Үндэсний баялгийн сантай. Сангийн хөрөнгийг арвижуулах ганц салбар нь уул уурхай. Байгалийн баялгийн үр өгөөжийг ирээдүй хойч үед хүртээх, өнөө цагийн эздэд хүргэх, хөгжилд тодорхой хувийг нь зарцуулах чиг зорилготой сан. Өндөр хаанаар овоглосон Үндэсний хуримтлалын санг мөнгөжүүлье гэвэл ирээдүйд уурхай болох ордыг нээн илрүүлэх ажлаа одооноос эрчимжүүлэхгүй бол экспортын нэр төрөл ч танагдахаар байна. Улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд жин дарах, түлхэц өгөх шинэ уурхай нээх нь улам бүрхэг болж байна.
Өнөөдрийн бид улс төсөв, нийгмийн халамж, эрүүл мэнд, боловсрол, зам дэд бүтэц, усан хангамж, цахилгаан дулаан гээд олон салбараар дамжуулан байгалийн баялгийн үр өгөөжийг хүртэж байгаа. Харин бидний үр хүүхэд, ирээдүйд мэндлэх хойч үед байгалийн баялгийн өгөөж хуваарилагдан очих ёстой.
Зөвхөн өнөөдрийн бидэнд энэ их баялаг, үүнээс гарч буй нийгэм, эдийн засгийн ач холбогдол нь зориулагдах учиргүй. Өнөөдрөө болон маргааш бодох цаг үе. Тиймээс санг арвижуулах, улмаар хадгалах, хамгаалах, хуримтлагдсан хөрөнгийг өсгөх даалгавар энэ цагийн бидэнд ирж байгаа. Тэгвэл санг хэрхэн өсгөн арвижуулах вэ... Үндэсний баялгийн сан нь дотроо Хуримтлалын сан, Хөгжлийн сан, Ирээдүй өв сантай. Ирээдүй өв санд 6 их наяд төгрөг хуримтлагдсан. Ам.долларын ханшаар авч үзвэл, энэ нь өчүүхэн бага мөнгө болж хувирна. Үүнийг яаж нэмэгдүүлж, 6 бус 60 их наяд болгох вэ. Гарц нь, уул уурхай, тэр дотроо хайгуул болж байгаа юм.
Хайгуулаа нээх замаар Үндэсний баялгийн сангаа "баяжуулах", тэр тусмаа Ирээдүй өв сангийн хөрөнгийг илүү их болгох, үлдсэн хоёр сандаа үлдэх мөнгөтэй байхын тулд хайгуулаа нээх нь хамгийн эхний ажил болж байна. Уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт, хөгжлийн санхүүжилт хайгуул дагаж ирдэг. Геологи хайгуул бол хөрөнгө оруулалтын эхний алхам. Манай улсын эрдэс баялгийн салбар эхний алхам дээрээ гацаад удлаа. Хөрөнгө оруулалтыг үргээдэг, хязгаарлагч хүчин зүйлсийн нэг нь орон нутгийн ул суурь муутай эсэргүүцэл, үл ойлголцол, төр захиргааны байгууллагын явцуу ашиг сонирхол бүхий хүнд суртал, зарим иргэний нийгмийн байгууллага, улстөрчийн хэрээс хэтэрсэн шантааж болж байна.
Геологи, хайгуулын эрэл судалгаа удааширч, хөрөнгө оруулалтгүй учраас өргөн далайцтай ажил хийгдэж чадахгүй байна. Үүнээс болж уул уурхайн бүтээгдэхүүний нэр төрөл нэмэгдсэнгүй. Харин ч тоо хэмжээ нь энэ чигээр байвал хумигдах эрсдэл үүсэж байна.
