-Тамхины зохицуулалтыг чангатгахын зэрэгцээ татварыг үе шаттай нэмэгдүүлнэ… Дээд талдаа 10 дахин өснө-

Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслөөр зохицуулалтыг чангатгахаар зорьж буй энэ үед нэмэлт, өөрчлөлтийн нэг хэсэг болох тамхины татварын өсөлт эцэстээ тамхины үнийн өсөлтөд хүрч, энгийн ард иргэдийн ачааллыг нэмэгдүүлж болзошгүй гэсэн болгоомжлол мөн гарч байна.

УИХ-аар хэлэлцсэн Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон холбогдох татварын тогтолцооны шинэчлэлийн төсөлд тамхин бүтээгдэхүүний онцгой албан татварыг үе шаттайгаар нэмэгдүүлэх зохицуулалт багтжээ. УИХ ирэх таван жилийн хугацаанд татварыг аажмаар нэмэгдүүлж, эцэст нь одоо мөрдөгдөж буй янжуур тамхины онцгой албан татвартай харьцуулахад ойролцоогоор 10 дахин өндөр татвар авах тогтолцоог төлөвлөж байна. Гэвч тамхины татварыг нэмэгдүүлэх ийм арга нь бодит амьдрал дээр энгийн иргэдэд ямар хэмжээний ачаалал болж очихыг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

Татвар нэмэгдвэл эцэст нь тамхины үнэ өснө… Харин дарамтыг хэн үүрэх вэ? Тамхинд ногдуулдаг татварыг аж ахуйн нэгж улсад төлдөг боловч эцсийн дүндээ түүний нэлээд хэсэг нь бүтээгдэхүүний үнэд шингэхээс өөр аргагүй. Ялангуяа нэмэлт, өөрчлөлтийн хуулийн төсөлд тусгасан шиг их хэмжээгээр татвар нэмэгдэх тохиолдолд энэ үзэгдэл улам тодорхой болох бөгөөд тамхинаас гарахад хүндрэлтэй байгаа энгийн иргэдийн хувьд амьжиргааны зардалд маш ихээр мэдрэгдэх дарамт болно. Тамхины татварыг нэмэгдүүлэхийг дэмжигч тал үнэ өсөхөд хэрэглээ буурдаг учраас эцсийн дүндээ тамхи татдаг иргэдийн эрүүл мэндэд ч тустай гэж тайлбарладаг. Гэвч энэ үр нөлөө нь бусад бүх сөрөг үр дагаврыг үл тоомсорлож болохуйц хэмжээнд хүрэх эсэхэд мөн эргэлзээ төрж болно. Учир нь тамхи татдаг хүн бүр үнэ нэмэгдлээ гээд тэр даруй тамхинаас гарахгүй.

Ялангуяа нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд тусгасны адил татварыг тасралтгүй нэмэгдүүлж, тамхины үнийг бодлогоор зориудаар өсгөх арга давтагдвал иргэд үүнийг ердөө эрүүл мэндийн бодлого бус, бодит байдал дээрх “энгийн иргэдийн татварын нэмэгдэл” гэж хүлээн авах магадлалыг үгүйсгэхэд хэцүү. Нийгмийн эрүүл мэнд гэсэн зорилгыг л онцолж, иргэдэд бодитоор үүсэх ачааллыг харгалзаж үзэхгүй бол “тамхидалтыг бууруулах бодлого” нь зарим иргэний хувьд “амьжиргааны зардалдаа илүү мөнгө төл гэсэн бодлого” мэт хүлээн зөвшөөрөгдөж болзошгүй. Зөвхөн тамхи гэдэг шалтгаанаар татварыг хэр хурдан, хэр их хэмжээгээр нэмэгдүүлж болох талаар нухацтай нийгмийн хэлэлцүүлэг шаардлагатай байгаагийн учир энэ юм. Хууль ёсны тамхи үнэтэй болох тусам хууль бус тамхитай үнийн зөрүү нэмэгдэж болзошгүй Өөр нэг асуудал бол хууль бус тамхи юм. Хууль ёсоор худалдаалагдаж буй тамхины үнэд төрөл бүрийн татвар багтдаг.

Харин хууль бус тамхи ийм зардлыг зохих ёсоор төлдөггүй. Тиймээс хууль ёсны тамхины татвар болон худалдах үнэ хурдтай өсөх тусам хууль бус бүтээгдэхүүнтэй үнийн зөрүү нэмэгдэж, хэрэглэгчид хямд бүтээгдэхүүн эрэлхийлэх сонирхол ч нэмэгдэж болзошгүй гэсэн болгоомжлол байна. Тамхины үнийг их хэмжээгээр нэмэгдүүлчхээд хууль бус борлуулалтыг таслан зогсоох чадавх энэ хэвээрээ байвал хэрэглэгчдийг хууль ёсны зах зээлээс хууль бус зах зээл рүү шилжих боломжийг л улам нэмэгдүүлнэ.

Үнийн бодлогыг чангатгах гэж байгаа бол гаалийн хяналт шалгалт, хууль бус бүтээгдэхүүнийг мөрдөн илрүүлэх тогтолцоо, татварын удирдлага зэрэг үүнийг дэмжих хэрэгжилтийн чадавхыг зайлшгүй урьдчилан бүрдүүлж, нэгэн зэрэг хангах шаардлагатай. Нийгмийн эрүүл мэнд гэсэн үндэслэл дангаараа хангалттай юу? Тамхины татварыг нэмэгдүүлэх бодлогын нэн тэргүүний зорилго нь нийгмийн эрүүл мэнд юм. Гэхдээ сайн зорилготой байна гэдэг нь уг бодлогын явцад иргэдэд үүсэж болзошгүй ачааллыг харгалзаж үзэх шаардлагагүй гэсэн үг биш.

Тамхины үнийг өсгөж тамхидалтыг бууруулах бодлого хэрэгжүүлэх гэж байгаа бол хэдэн хүн тамхинаас гарах боломжтой болох, үргэлжлүүлэн тамхи худалдан авах иргэд хэдий хэмжээний нэмэлт зардал төлөх, бага орлоготой өрхийн санхүүд ямар нөлөө үзүүлэх, хууль бус тамхитай үнийн зөрүү хэр хэмжээнд нэмэгдэх зэрэг асуудлыг бүгдийг нь хамтад нь тооцох шаардлагатай. Ялангуяа тамхины зохицуулалтыг чангатгах болон татварыг нэмэгдүүлэх арга хэмжээг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлбэл хэрэглэгчдийн бодитоор мэдрэх өөрчлөлт бүр ч их байх нь гарцаагүй. Нийгмийн эрүүл мэндийг хамгаална гэсэн үндэслэлээр үнийг тасралтгүй нэмэгдүүлэх нь цорын ганц зөв шийдэл биш. Тамхины татварын бодлогод шаардлагатай зүйл нь ердөө “дахиад хэдээр нэмэх вэ” гэсэн шийдвэр биш юм.